Thí điểm Viện Kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự công ích - vai trò, trách nhiệm của Sở Tư pháp

Ngày 24/6/2025, Quốc hội đã có Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện (gọi chung là vụ án dân sự công ích). Theo đó, kể từ ngày 01/01/2026, việc thí điểm trên đã được triển khai tại tất cả các địa phương trong cả nước.

Triển khai Nghị quyết trên, ngày 08/4/2026, Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh, Tòa án nhân dân tỉnh, Công an tỉnh, Thi hành án dân sự tỉnh, Kiểm toán nhà nước khu vực VIII, Thanh tra tỉnh, Sở Tư pháp, Thuế tỉnh, Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Tài chính, Sở Xây dựng, Sở Công thương, Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Y tế, Sở Dân tộc và Tôn giáo đã ký kết Quy chế phối hợp số 01/2026/QCPH-VKSND-TAND-CA-THADS-KTNNKVVIII-DLA-TTr-SVHTTDL-SNNMT-STC-SXD-SCT-SYT-STP-SGDĐT-SDTTG về phối hợp trong hoạt động tiếp nhận, xử lý thông tin, xác minh, thu thập chứng cứ, khởi kiện, thụ lý giải quyết và thi hành án vụ án dân sự công ích nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm người dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội.

Vậy, theo các văn bản trên, Viện Kiểm sát nhân dân sẽ khởi kiện vụ án dân sự trong trường hợp nào, thực hiện ra sao và vai trò của Sở Tư pháp được xác định như thế nào trong lĩnh vực này?

1. Về việc khởi kiện của Viện Kiểm sát

a) Phạm vi khởi kiện

Theo Điều 3, Điều 4 Nghị quyết số 205/2025/QH15, Viện Kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự nếu thuộc một trong 02 trường hợp sau:

* Trường hợp thứ nhất: Bảo vệ quyền dân sự (quyền nhân thân, hoặc quyền tài sản) của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương, gồm:

• Trẻ em theo quy định của Luật Trẻ em (là người dưới 16 tuổi)
• Người cao tuổi theo quy định của Luật Người cao tuổi (là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên).
• Người khuyết tật theo quy định của Luật Người khuyết tật (là người bị khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơ thể hoặc bị suy giảm chức năng được biểu hiện dưới dạng tật khiến cho lao động, sinh hoạt, học tập gặp khó khăn).
• Phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;
• Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự (người có Quyết định của Tòa án tuyên bố họ là mất năng lực hành vi dân sự/bị hạn chế năng lực hành vi dân sự/có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi).
• Người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật (là người thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý. Vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn được xác định theo quy định của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ).

* Trường hợp thứ hai: Bảo vệ lợi ích công (lợi ích công cộng, hoặc lợi ích của Nhà nước) thuộc các lĩnh vực sau:

• Đầu tư công;
• Đất đai, tài nguyên, tài sản công khác;
• Môi trường, hệ sinh thái;
• Di sản văn hóa;
• An toàn thực phẩm, dược phẩm;
• Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

b) Trường hợp Viện Kiểm sát khởi kiện

Theo Điều 4 Nghị quyết số 205/2025/QH15 thì Viện Kiểm sát chỉ khởi kiện khi đã thông báo, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định của pháp luật nhưng không có người khởi kiện; được xác định không có người khởi kiện nếu thuộc một trong hai trường hợp sau:

• Pháp luật chưa quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân nào có quyền, trách nhiệm khởi kiện;
• Hoặc pháp luật đã quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện nhưng cơ quan, tổ chức, cá nhân đó không khởi kiện.

c) Thẩm quyền của Viện Kiểm sát trong khởi kiện vụ án dân sự công ích

Theo Điều 6 Nghị quyết số 205/2025/QH15, thẩm quyền khởi kiện của Viện Kiểm sát các cấp được phân định như sau:

- Viện Kiểm sát khu vực tương ứng với Tòa án khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm vụ án dân sự công ích có quyền khởi kiện vụ án.

- Viện Kiểm sát cấp tỉnh: Có thể khởi kiện hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, sau đó phân công cho Viện Kiểm sát khu vực khởi kiện vụ án nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Vụ án phức tạp, giá trị thiệt hại lớn;
• Vụ án xảy ra trên địa bàn nhiều khu vực;
• Vụ án có yếu tố nước ngoài;
• Hoặc khi xét thấy cần thiết.

- Viện Kiểm sát tối cao: Có thể khởi kiện hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, sau đó phân công cho Viện Kiểm sát cấp dưới khởi kiện vụ án nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Vụ án rất phức tạp, giá trị thiệt hại rất lớn;
• Vụ án xảy ra trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố;
• Vụ án có ảnh hưởng đến an ninh, đối ngoại;
• Hoặc khi xét thấy cần thiết.

d) Quy trình khởi kiện của Viện Kiểm sát

Theo Điều 4 dẫn chiếu đến Điều 10, Điều 13 Nghị quyết số 205/2025/QH15, Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công trong 02 trường hợp và theo quy trình cụ thể sau:

* Trường hợp thứ nhất: Khi tiếp nhận thông tin về vụ án dân sự công ích do cơ quan, tổ chức, cá nhân gửi đến Viện Kiểm sát nhân dân; thông tin từ phương tiện truyền thông, hoặc dư luận xã hội; hoặc nguồn thông tin hợp pháp khác:

• Viện Kiểm sát nhân dân sẽ tiến hành kiểm tra, xác minh và xác định có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công hay không.
• Nếu xác định có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công, trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày có kết quả kiểm tra, xác minh, Viện Kiểm sát nhân dân sẽ:

• Thông báo cho chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc người đại diện hợp pháp của họ thực hiện việc khởi kiện;
• Kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện thực hiện việc khởi kiện; đồng thời gửi kiến nghị cho cơ quan, tổ chức cấp trên trực tiếp của cơ quan, tổ chức, cá nhân đó.

• Quá thời hạn trên, nếu không có người khởi kiện thì Viện Kiểm sát khởi kiện.

* Trường hợp thứ hai: Trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc, Viện kiểm sát phát hiện có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công nhưng không thể giải quyết trong cùng vụ án, vụ việc đó:

• Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày có kết quả kiểm tra, xác minh, Viện Kiểm sát nhân dân sẽ:

• Thông báo cho chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc người đại diện hợp pháp của họ thực hiện việc khởi kiện;
• Kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện thực hiện việc khởi kiện; đồng thời gửi kiến nghị cho cơ quan, tổ chức cấp trên trực tiếp của cơ quan, tổ chức, cá nhân đó.

• Sau khi thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện trên nhưng không có người khởi kiện thì Viện Kiểm sát nhân dân sẽ khởi kiện.

2. Vai trò của Sở Tư pháp trong đối với việc khởi kiện của Viện Kiểm để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công

Đối chiếu với quy định tại khoản 4 Điều 2, Điều 9 Nghị quyết số 205/2025/QH15 và lĩnh vực quản lý nhà nước được giao của Sở Tư pháp cho thấy Sở Tư pháp có các nhiệm vụ, trách nhiệm sau:

Thứ nhất: Với vai trò quản lý nhà nước trong lĩnh vực hộ tịch (đăng ký khai sinh, khai tử, kết hôn, nuôi con nuôi…), bồi thường nhà nước, trợ giúp pháp lý… - nếu phát hiện quyền dân sự (quyền nhân thân, hoặc quyền tài sản) của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương bị xâm phạm, Sở Tư pháp phải thông báo ngay cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện hoặc Viện Kiểm sát. để Viện Kiểm sát kiểm tra, xác minh và xem xét có thuộc trường hợp khởi kiện bảo vệ quyền dân sự của đối tượng đó hay không.

Ví dụ qua công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý phát hiện ra cháu A đã 10 tuổi nhưng từ khi sinh ra đến nay, cha mẹ không đăng ký khai sinh, không cho cháu đi học, bắt cháu phải lao động kiếm tiền mang về cho cha mẹ trong khi cha mẹ cờ bạc, rượu chè.

Hay như qua quản lý nhà nước về công tác hộ tịch cho thấy có trường hợp anh B đã đăng ký kết hôn với chị C tại UBND cấp xã nơi cư trú; sau đó anh B đến xã khác sinh sống, lợi dụng việc quản lý còn lỏng lẻo nên đã đăng ký kết hôn tiếp với chị D. Khi chị D có thai thì phát hiện ra mình là vợ không hợp pháp, muốn chấm dứt việc đăng ký kết hôn với anh B nhưng do không hiểu biết về pháp luật nên mong muốn có cơ quan, tổ chức hỗ trợ mình thực hiện.

Thứ hai: Trong trường hợp Viện Kiểm sát qua nguồn thông tin hoặc qua quá trình giải quyết vụ án, vụ việc, phát hiện có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công trong lĩnh vực tư pháp, cần kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin và đề nghị Sở Tư pháp phối hợp thì Sở Tư pháp có trách nhiệm cung cấp theo yêu cầu của Viện Kiểm sát trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu; trường hợp không cung cấp được thì trả lời bằng văn bản, nêu rõ lý do.

Thứ ba: Trường hợp Viện Kiểm sát trưng cầu giám định trong lĩnh vực tư pháp, hoặc trưng cầu ý kiến chuyên môn về tư pháp hoặc đề nghị phối hợp thực hiện thì Sở Tư pháp có trách nhiệm phối hợp thực hiện theo trưng cầu, đề nghị của Viện Kiểm sát.

Việc thí điểm này là một bước tiến quan trọng nhằm nâng cao hơn nữa việc bảo vệ quyền lợi của nhóm người yếu thế trong xã hội và lợi ích công. Do đó, trong trường hợp có liên quan, Sở Tư pháp có trách nhiệm phối hợp với Viện Kiểm sát để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo Nghị quyết số 205/2025/NQ15 và quy định pháp luật liên quan để cơ chế thí điểm này đi vào cuộc sống và đạt hiệu quả cao./.

Hoàng Nguyên