Ranh giới giữa tranh chấp dân sự và tội phạm xâm phạm sở hữu trong thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển, các quan hệ dân sự, kinh doanh, thương mại không ngừng được mở rộng cả về quy mô lẫn tính chất giao dịch. Cùng với sự phát triển đó, các tranh chấp liên quan đến tài sản phát sinh ngày càng nhiều và diễn biến ngày càng phức tạp. Thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy một trong những vấn đề khó khăn nhất hiện nay là việc xác định ranh giới giữa tranh chấp dân sự và tội phạm xâm phạm sở hữu. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi việc xác định đúng bản chất pháp lý của vụ việc là cơ sở để lựa chọn cơ chế bảo vệ quyền phù hợp, bảo đảm quyền sở hữu tài sản của cá nhân, tổ chức, đồng thời nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Nếu xác định không chính xác bản chất của vụ việc có thể dẫn đến tình trạng hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế hoặc ngược lại là dân sự hóa hành vi phạm tội, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể cũng như hiệu lực, hiệu quả của hoạt động tư pháp.

Về phương diện lý luận, tranh chấp dân sự và tội phạm xâm phạm sở hữu là hai loại quan hệ pháp luật có bản chất hoàn toàn khác nhau. Tranh chấp dân sự phát sinh từ việc một hoặc các bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quyền và nghĩa vụ đã được xác lập trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng và thỏa thuận. Trong những trường hợp này, hậu quả pháp lý chủ yếu là việc buộc thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng các biện pháp dân sự nhằm khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Ngược lại, tội phạm xâm phạm sở hữu là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong Bộ luật Hình sự, xâm phạm quyền sở hữu tài sản của cá nhân, tổ chức hoặc Nhà nước và phải chịu trách nhiệm hình sự. Điểm khác biệt cơ bản giữa hai loại quan hệ này không nằm ở việc tài sản có bị thiệt hại hay không mà nằm ở bản chất của hành vi và ý thức chủ quan của người thực hiện hành vi. Nói cách khác, không phải mọi trường hợp vi phạm nghĩa vụ về tài sản đều là hành vi phạm tội, cũng như không phải mọi giao dịch dân sự được xác lập hợp pháp đều loại trừ trách nhiệm hình sự.

Mặc dù có sự khác biệt tương đối rõ ràng về mặt lý luận nhưng trên thực tế việc phân định hai loại quan hệ này lại gặp rất nhiều khó khăn. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ thực tế nhiều hành vi phạm tội được thực hiện dưới vỏ bọc của các giao dịch dân sự hợp pháp. Để tạo dựng lòng tin và che giấu mục đích chiếm đoạt tài sản, các đối tượng thường sử dụng hợp đồng vay tài sản, hợp đồng đặt cọc, hợp đồng góp vốn, hợp đồng hợp tác đầu tư hoặc các giao dịch mua bán làm phương tiện tiếp cận tài sản của người khác. Xét về hình thức, các giao dịch này được xác lập phù hợp với quy định của pháp luật dân sự, có đầy đủ giấy tờ, chứng từ, thậm chí được công chứng hoặc chứng thực theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, đằng sau hình thức hợp pháp đó có thể là ý định chiếm đoạt tài sản đã được hình thành từ trước hoặc được nảy sinh trong quá trình thực hiện giao dịch. Chính sự đan xen giữa hình thức dân sự và bản chất hình sự đã làm cho việc nhận diện bản chất pháp lý của vụ việc trở nên phức tạp.

Khó khăn lớn nhất trong quá trình phân định giữa tranh chấp dân sự và tội phạm xâm phạm sở hữu nằm ở việc xác định ý thức chiếm đoạt tài sản của người nhận tài sản. Đây là dấu hiệu thuộc mặt chủ quan của hành vi nên không thể quan sát trực tiếp mà chỉ có thể được suy đoán thông qua các tình tiết khách quan của vụ việc. Trong thực tiễn, có nhiều trường hợp người vay tiền hoặc nhận tài sản hoàn toàn có thiện chí thực hiện nghĩa vụ tại thời điểm giao kết hợp đồng nhưng sau đó do hoạt động kinh doanh thua lỗ, mất khả năng thanh toán hoặc gặp những khó khăn khách quan khác nên không thể thực hiện được cam kết. Trong những trường hợp này, việc không thực hiện nghĩa vụ không đồng nghĩa với việc phát sinh trách nhiệm hình sự mà trước hết thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự. Ngược lại, nếu người nhận tài sản ngay từ đầu đã sử dụng các thông tin không đúng sự thật, tạo dựng hoàn cảnh giả tạo, che giấu tình trạng tài chính hoặc biết rõ mình không có khả năng thực hiện nghĩa vụ nhưng vẫn cố tình cam kết nhằm nhận tài sản thì giao dịch dân sự chỉ là công cụ để thực hiện hành vi chiếm đoạt. Khi đó, bản chất của vụ việc không còn là tranh chấp dân sự đơn thuần mà có thể cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Chính vì vậy, việc phân định giữa tranh chấp dân sự và tội phạm xâm phạm sở hữu không thể chỉ căn cứ vào hậu quả của hành vi hoặc việc nghĩa vụ có được thực hiện hay không, mà phải xem xét toàn diện quá trình xác lập, thực hiện và chấm dứt giao dịch. Trong đó, cần đặc biệt chú ý đến ý thức chủ quan của người nhận tài sản tại thời điểm xác lập giao dịch; hành vi của người đó sau khi nhận tài sản; khả năng thực hiện nghĩa vụ trên thực tế; việc sử dụng tài sản nhận được; cũng như các hành vi bỏ trốn, tẩu tán tài sản, cắt đứt liên lạc hoặc tiếp tục thực hiện các giao dịch tương tự với nhiều người khác. Đây là những căn cứ quan trọng giúp nhận diện mục đích chiếm đoạt tài sản và xác định đúng bản chất pháp lý của vụ việc.

Tuy nhiên, việc áp dụng các tiêu chí nêu trên trong thực tiễn hiện nay vẫn còn gặp nhiều khó khăn do một số quy định của pháp luật hình sự còn mang tính định tính. Các khái niệm như “thủ đoạn gian dối”, “bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản”, “có điều kiện nhưng cố tình không trả” hoặc “sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng hoàn trả” mặc dù đã được quy định trong Bộ luật Hình sự nhưng chưa được giải thích đầy đủ và thống nhất. Trong khi đó, thực tiễn đời sống xã hội luôn vận động với nhiều phương thức, thủ đoạn mới ngày càng tinh vi. Sự thiếu cụ thể của các quy định pháp luật đã dẫn đến tình trạng cùng một dạng vụ việc nhưng có thể xuất hiện những nhận định khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng hoặc giữa các địa phương. Có những trường hợp cơ quan điều tra xác định là quan hệ dân sự trong khi người bị thiệt hại cho rằng có dấu hiệu phạm tội. Ngược lại, cũng có trường hợp tranh chấp hợp đồng hoặc tranh chấp nợ vay bị chuyển sang xử lý hình sự mặc dù chưa chứng minh được mục đích chiếm đoạt tài sản.

Hệ quả của việc không phân định đúng bản chất pháp lý của vụ việc là sự xuất hiện đồng thời hai hiện tượng đáng lo ngại trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Một mặt, việc hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế có thể làm ảnh hưởng đến quyền tự do hợp đồng, quyền tự do kinh doanh và làm giảm niềm tin của các chủ thể vào tính ổn định của môi trường pháp lý. Khi một tranh chấp dân sự thông thường bị xử lý bằng các biện pháp tố tụng hình sự, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Mặt khác, việc dân sự hóa hành vi phạm tội lại làm giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, kéo dài thời gian giải quyết vụ việc và ảnh hưởng đến khả năng thu hồi tài sản của người bị hại. Trong nhiều trường hợp, nếu hành vi chiếm đoạt tài sản không được xử lý kịp thời bằng các biện pháp tố tụng hình sự thì việc thu hồi tài sản sẽ gặp rất nhiều khó khăn do tài sản đã bị tẩu tán hoặc chuyển dịch cho người khác.

Những hạn chế nêu trên cho thấy yêu cầu hoàn thiện pháp luật và thống nhất nhận thức trong quá trình áp dụng pháp luật đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Trước hết, cần nghiên cứu ban hành các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật theo hướng cụ thể hóa các dấu hiệu nhận diện hành vi chiếm đoạt tài sản, đặc biệt là các dấu hiệu liên quan đến ý thức chủ quan của người thực hiện hành vi. Đồng thời, cần tăng cường tổng kết thực tiễn xét xử, lựa chọn các vụ việc điển hình để phát triển thành án lệ, tạo cơ sở tham khảo thống nhất cho các cơ quan tiến hành tố tụng. Việc xây dựng hệ thống tiêu chí nhận diện rõ ràng sẽ góp phần hạn chế sự phụ thuộc vào nhận định chủ quan của người áp dụng pháp luật, từ đó nâng cao tính thống nhất, minh bạch và khả năng dự báo của hệ thống pháp luật.

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, cần chú trọng nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán trong việc đánh giá chứng cứ và nhận diện bản chất pháp lý của các giao dịch liên quan đến tài sản. Các vụ việc có sự đan xen giữa quan hệ dân sự và quan hệ hình sự thường đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, khả năng phân tích toàn diện các tình tiết của vụ việc và đánh giá chính xác yếu tố lỗi của người thực hiện hành vi. Do đó, việc đào tạo chuyên sâu, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng giải quyết các vụ việc thuộc lĩnh vực này.

Có thể khẳng định rằng việc phân định ranh giới giữa tranh chấp dân sự và tội phạm xâm phạm sở hữu là một trong những vấn đề phức tạp nhưng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay. Chỉ khi xác định đúng bản chất pháp lý của vụ việc mới có thể bảo đảm việc xử lý khách quan, công bằng, bảo vệ hiệu quả quyền sở hữu tài sản của cá nhân, tổ chức, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và củng cố niềm tin của xã hội đối với hoạt động tư pháp. Trong bối cảnh các giao dịch dân sự, kinh doanh, thương mại ngày càng phát triển và đa dạng, yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật và thống nhất nhận thức về vấn đề này sẽ còn là nhiệm vụ quan trọng trong thời gian tới./.

Đặng Hợi