Định hướng nào cho chế định Luật sư công?

1. Sự cần thiết và phạm vi hoạt động của luật sư công

Theo Luật Luật sư, luật sư hành nghề trong Văn phòng luật sư/Công ty luật hoặc ký hợp đồng lao động, làm luật sư riêng cho một công ty, doanh nghiệp cụ thể (hành nghề với tư cách cá nhân).

Như vậy, các công ty, doanh nghiệp ngoài Nhà nước có thể có đội ngũ luật sư riêng của mình thông qua việc ký hợp đồng với một luật sư riêng hoặc ký hợp đồng với một Văn phòng luật sư/Công ty luật để tổ chức này cử luật sư giải quyết các vấn đề liên quan đến pháp lý của công ty, doanh nghiệp mình.

Tuy nhiên, trong các cơ quan nhà nước cũng có thể phát sinh các vấn đề pháp lý, ví dụ như khi phát sinh khiếu nại, khiếu kiện của công dân, tổ chức cần phải đối thoại, tham gia tố tụng để giải quyết; hoặc khi bản án, quyết định hành chính mà cơ quan Nhà nước là một trong các bên đương sự của Tòa án đã có hiệu lực, thì cần phải tổ chức thi hành; hoặc khi quyền, lợi ích của cơ quan Nhà nước bị xâm phạm, cần phải khởi kiện để bảo về quyền, lợi ích hợp pháp của mình; hoặc khi phát sinh tranh chấp quốc tế (như thương hiệu cà phê Buôn Ma Thuột trước đây của tỉnh Đắk Lắk bị doanh nghiệp Trung Quốc đăng ký bảo hộ độc quyền tại nước họ….). Thế nhưng, họ không có đội ngũ luật sư riêng để tư vấn, đại diện tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng cho cơ quan mình.

Chính vì vậy, Chính phủ đã giao Bộ Tư pháp nghiên cứu, tham mưu Chính phủ xây dựng Dự thảo Nghị quyết về chế định luật sư công, dự kiến ban đầu sẽ thí điểm tại một số bộ, địa phương để đánh giá hiệu quả trước khi xem xét, quyết định chính thức.

Theo đó, trong cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp nhà nước sẽ hình thành đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức được đào tạo, cấp Chứng chỉ luật sư công để thực hiện các hoạt động có tính chất pháp lý nhằm bảo vệ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, doanh nghiệp nhà nước theo quy định của pháp luật, gồm:

• Tham gia tố tụng với tư cách là luật sư, người bảo vệ quyền và lợi ích ích hợp pháp cho cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, doanh nghiệp nhà nước ở Trung ương và địa phương.
• Thực hiện tư vấn pháp luật, đại diện cho cơ quan nhà nước ở Trung ương và địa phương trong việc giải quyết các vụ kiện, tranh chấp trong nước và quốc tế về đầu tư, thương mại, công pháp quốc tế, hành chính, dân sự và tham gia quá trình thi hành án dân sự, án hành chính.
• Thực hiện tư vấn cho cơ quan nhà nước xử lý các vấn đề pháp lý liên quan đến các dự án kinh tế - xã hội; tư vấn và tham gia giải quyết các vụ, việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài.
• Thực hiện các công việc có tính chất pháp lý khác tại cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, doanh nghiệp nhà nước.

Những người này sẽ được gọi là luật sư công nhằm phân biệt với luật sư hành nghề tại các tổ chức hành nghề luật sư, luật sư hành nghề với tư cách cá nhân theo quy định của Luật Luật sư. Khi đó, họ có 02 vai trò:

• Trong thời gian thực hiện các nhiệm vụ pháp lý của luật sư công thì họ là luật sư công.
• Ngoài thời gian này, họ có trách nhiệm thực hiện các quyền, nghĩa vụ của cán bộ, công chức, viên chức tại cơ quan quản lý trực tiếp họ theo quy định của pháp luật chuyên ngành điều chỉnh.

2. Nguồn hình thành và chế độ đối với luật sư công

Theo dự kiến, luật sư công được hình thành từ 02 nguồn sau:

• Thứ nhất: Được lựa chọn từ chính đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức Nhà nước, có năng lực, có trình độ cử nhân luật trở lên, có kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực pháp luật để cử đi đào tạo luật sư công, trải qua quá trình tập sự hành nghề luật sư công, vượt qua kỳ thi luật sư công và được cấp Chứng chỉ luật sư công. Đội ngũ này dự kiến ngoài chế độ của cán bộ, công chức, viên chức thì sẽ được hưởng chế độ hỗ trợ luật sư công hằng tháng bằng 100% theo hệ số lương hiện hưởng và được hưởng thù lao, tiền thưởng, các khoản thu nhập khác theo kết quả, sản phẩm công việc của việc hành nghề luật sư công
• Thứ hai: Được lựa chọn từ chính đội ngũ luật sư hiện hành theo hướng tuyển dụng những luật sư có trên 10 năm kinh nghiệm hành nghề. Đội ngũ này dự kiến được hưởng lương và hỗ trợ hàng tháng bằng 100% theo hệ số lương bậc 1 của chuyên viên cao cấp hoặc tương đương theo vị trí việc làm.

Tuy nhiên, dự kiến này vẫn chưa thực sự phù hợp, thỏa đáng, vì:

• Nếu được hình thành từ đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức: Có ưu điểm là đội ngũ này vừa có trình độ pháp lý, vừa đã tích lũy được kinh nghiệm trong lĩnh vực chuyên môn – cái họ còn thiếu, cần phải đào tạo là kỹ năng hành nghề luật sư. Tuy nhiên, vấn đề nảy sinh ở đây là phải tốn thời gian, chi phí đào tạo; mất khoảng 2 – 3 năm mới có thể đào tạo ra 01 luật sư công nhưng cũng chỉ là luật sư công “mới ra lò”, cần cả một quá trình tích lũy thì mới có thể trở thành 01 luật sư công dày dạn kinh nghiệm, phát huy tối đa giá trị của luật sư công được.

Bên cạnh đó, căn cứ trên cơ sở nào, nhu cầu nào để xác định cơ quan, tổ chức được phép cử cán bộ, công chức, viên chức đi đào tạo luật sư công? Đồng thời, không phải lúc nào cũng phát sinh nhiệm vụ của luật sư công nhưng ngân sách vẫn phải chi trả chế độ theo định kỳ hàng tháng thì có hay không sẽ nảy sinh tiêu cực “chạy” để có chức danh này nhằm hưởng chế độ là chính.

• Nếu tuyển dụng từ đội ngũ luật sư dày dạn kinh nghiệm bên ngoài: Tuy họ có thừa kinh nghiệm tố tụng nhưng thế mạnh của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức (kinh nghiệm trong lĩnh vực chuyên môn) lại là thế yếu đối với đội ngũ này. Bên cạnh đó, chỉ với điều kiện luật sư đã hành nghề từ 10 năm trở lên thì chưa đủ, vì thâm niên nghề không đồng nghĩa với việc đó là một luật sư giỏi. Còn đối với 01 luật sư vừa có thâm niên, vừa giỏi, với độ tuổi 35 - 40 tuổi, vị trí của họ trong xã hội đã vững vàng, thu nhập ổn định và khả năng cao hơn chế độ lương, phụ cấp của luật sư công rất nhiều, họ có thiết tha gia nhập đội ngũ luật sư công để ngoài thực hiện nhiệm vụ luật sư, còn phải học tập để thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức? Nhà nước có đủ khả năng để tuyển dụng và giữ chân họ hay không?

3. Định hướng nào cho chế định luật sư công

Ở góc độ người làm công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực luật sư cho thấy việc hình thành chế định luật sư công trong chế định luật sư thực sự chưa phải là giải pháp lâu dài, gốc rễ cho vấn đề.

Thiết nghĩ Luật Luật sư đã quy định luật sư thực hiện dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức (gọi chung là khách hàng) thì cơ quan Nhà nước cũng có thể là khách hàng của luật sư, tổ chức hành nghề luật sư.

• Trước mắt, khi phát sinh vấn đề, cơ quan Nhà nước có thể ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với luật sư, tổ chức hành nghề luật sư để yêu cầu họ phối hợp cùng cán bộ, công chức, viên chức của cơ quan, đơn vị nghiên cứu, tư vấn pháp lý, tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng cho cơ quan mình. Sự kết hợp giữa chuyên môn của cán bộ, công chức, viên chức và kinh nghiệm nghiên cứu pháp luật, tố tụng của luật sư sẽ đảm bảo hài hòa, chặt chẽ. Cơ quan Nhà nước cũng có thể lựa chọn tổ chức luật sư, luật sư có uy tín, có kinh nghiệm, có chuyên môn trong từng vụ việc cụ thể; trả thù lao theo vụ việc thay vì phải đào tạo, tuyển dụng, bồi dưỡng…. luật sư công cho riêng mình, trả lương, phụ cấp hàng tháng và trả thêm chế độ cho từng vụ việc cụ thể.
• Về lâu dài, nên nghiên cứu, sửa đổi chế định về luật sư theo hướng nâng cao hơn nữa tính chuyên nghiệp, khắt khe từ đào tạo, tập sự, hành nghề dự bị với vai trò trợ lý cho luật sư trước khi được công nhận và được hành nghề luật sư chính thức để luật sư thực sự trở thành một nghề “khó nhằn”, chỉ những ai thực sự giỏi mới được công nhận là luật sư. Đồng thời, nên có cơ chế ngày càng chuyên môn hóa trong từng lĩnh vực cụ thể (dân sự, hôn nhân và gia đình, hình sự, hành chính, thương mại, kinh tế, lao động….) để nâng cao tính chuyên nghiệp của luật sư thay vì ôm đồm như hiện nay.  Tổ chức hành nghề luật sư cũng cần nghiên cứu theo hướng quy mô, hướng tới tính quốc tế thay vì nhỏ lẻ như hiện nay. Có như vậy, khi Nhà nước cần, luật sư sẽ “chuyển hóa” thành luật sư công trong từng vụ việc cụ thể một cách linh hoạt, hiệu quả thay vì phải xây dựng cơ chế, chế định riêng./.

T.H