Ứng dụng AI trong trợ giúp pháp lý: Từ nhu cầu thực tiễn đến xây dựng hệ sinh thái trợ lý số AI TGPL 2

Thay vì tạo ra một công cụ hỏi - đáp đơn lẻ, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 2 tỉnh Đắk Lắk đã nghiên cứu, xây dựng một hệ sinh thái trợ lý số toàn diện, trong đó AI đóng vai trò hỗ trợ và con người giữ vị trí kiểm soát, quyết định và chịu trách nhiệm.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang thẩm thấu vào mọi mặt của đời sống xã hội, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào hoạt động của cơ quan nhà nước không còn là câu chuyện "có hay không", mà là "làm như thế nào cho hiệu quả và an toàn". Là người làm công tác trợ giúp pháp lý, chúng tôi nhận thấy rõ nhu cầu cấp thiết về một công cụ hỗ trợ đắc lực, giúp giảm tải khối lượng công việc mang tính lặp lại, tăng tốc xử lý thông tin và nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý cho người dân.

Tuy nhiên, đặc thù của lĩnh vực pháp lý đặt ra những yêu cầu khắt khe: tính chính xác tuyệt đối, căn cứ pháp luật rõ ràng, bảo mật thông tin và trách nhiệm nghề nghiệp. Do đó, việc ứng dụng AI không thể là một cuộc "chạy theo xu hướng" mà phải được xây dựng trên nền tảng bài bản, có quy trình và có cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Từ thực tế vận hành, các viên chức của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 2 tỉnh Đắk Lắk nhận thấy rằng việc sử dụng AI một cách rời rạc, theo kiểu đặt câu hỏi và nhận câu trả lời đơn lẻ, khó có thể mang lại hiệu quả bền vững. Trong công việc pháp lý, điều cần thiết hơn là một phương thức sử dụng có định hướng, có quy trình, có nguồn tri thức tham chiếu và có cơ chế kiểm chứng kết quả.

Chính từ nhận thức này, nhóm tác giả của Trung tâm đã nghiên cứu và xây dựng "AI TGPL 2 - Hệ sinh thái trợ lý số hỗ trợ toàn diện hoạt động trợ giúp pháp lý" – một sản phẩm được đăng ký tham gia Cuộc thi "Ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào cuộc sống - AI for Life" trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk năm 2026.

Cuộc thi được tổ chức theo Kế hoạch số 180/KH-UBND ngày 15/5/2026 của UBND tỉnh, hướng đến tìm kiếm các giải pháp ứng dụng AI có khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, cải cách hành chính và an sinh xã hội. Điều này hoàn toàn phù hợp với định hướng của nhóm tác giả khi xây dựng AI TGPL 2.

Điểm khác biệt cốt lõi của AI TGPL 2 nằm ở cách tiếp cận hệ sinh thái. Sản phẩm không đơn thuần là một ứng dụng hỏi - đáp pháp luật, mà là một tổng thể có cấu trúc bao gồm các thành phần:

• Kho tri thức số: Tập hợp và chuẩn hóa nguồn thông tin phục vụ khai thác.
• Bộ Quy trình vận hành chuẩn (SOP): Định hướng các bước thực hiện cho từng nhóm nhiệm vụ.
• Thư viện Prompt: Chuẩn hóa cách thức giao nhiệm vụ cho AI.
• Sổ tay vận hành: Hướng dẫn người dùng khai thác hệ thống một cách thống nhất và có kiểm soát.
• Định hướng kết nối: Tích hợp với các nền tảng số hiện có của Trung tâm.

Mỗi thành phần đều có vai trò riêng, nhưng vận hành đồng bộ để tạo ra một công cụ hỗ trợ toàn diện, từ tra cứu văn bản, truyền thông pháp luật, tiếp nhận yêu cầu trợ giúp, nghiên cứu hồ sơ, soạn thảo tài liệu, phân tích dữ liệu đến hỗ trợ quản trị và bồi dưỡng nghiệp vụ.

Trong lĩnh vực pháp lý, AI có thể xử lý thông tin nhanh chóng, nhưng không thể thay thế sự đánh giá tinh vi và trách nhiệm nghề nghiệp của con người. Văn bản pháp luật thường xuyên được sửa đổi, bổ sung; mỗi vụ việc lại có những tình tiết và yêu cầu pháp lý riêng biệt. Do đó, nhóm tác giả xác định nguyên tắc vận hành xuyên suốt của AI TGPL 2: "AI hỗ trợ → Con người kiểm chứng → Con người quyết định → Con người chịu trách nhiệm"

Theo nguyên tắc này, AI thực hiện các nhiệm vụ hỗ trợ như tra cứu, phân tích, tổng hợp, chuẩn hóa và gợi ý. Tuy nhiên, mọi kết quả do AI cung cấp đều phải được người sử dụng – những viên chức có chuyên môn – kiểm tra, đối chiếu và đánh giá trước khi sử dụng trong công việc thực tế.

Đặc biệt, AI TGPL 2 không thay thế người thực hiện trợ giúp pháp lý. AI không tự đưa ra quan điểm bào chữa, quan điểm bảo vệ hay các quyết định chuyên môn thuộc trách nhiệm của viên chức trợ giúp pháp lý. Công nghệ được đặt đúng vai trò: hỗ trợ con người, không thay thế trách nhiệm nghề nghiệp.

Việc tham gia Cuộc thi "AI for Life" đối với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 2 không chỉ đơn thuần là giới thiệu một sản phẩm công nghệ. Quan trọng hơn, đây là cơ hội để đội ngũ viên chức, người lao động học cách làm việc với AI một cách có phương pháp.

Quá trình xây dựng Kho tri thức, chuẩn hóa quy trình, xây dựng các mẫu lệnh (prompt) và thử nghiệm AI trên từng nhóm nhiệm vụ chính là quá trình tự rà soát lại phương thức tổ chức công việc, chuẩn hóa kiến thức và nâng cao kỹ năng số của toàn bộ đội ngũ. Đây là một giá trị "kép" mà không phải sản phẩm ứng dụng nào cũng mang lại.

Yêu cầu của Cuộc thi cũng phù hợp với định hướng của nhóm tác giả: sản phẩm không chỉ sử dụng các mô hình, API hoặc dịch vụ có sẵn mà cần có yếu tố sáng tạo, tích hợp giải pháp riêng và tạo ra giá trị gia tăng.

AI TGPL 2 hiện đang trong quá trình thử nghiệm, tiếp tục được nghiên cứu, kiểm tra và hoàn thiện dựa trên yêu cầu thực tiễn của hoạt động trợ giúp pháp lý. Việc mở rộng phạm vi ứng dụng chỉ được thực hiện khi bảo đảm các yêu cầu về:

• Tính chính xác của thông tin pháp lý.
• An toàn thông tin và bảo mật dữ liệu của người dân và vụ việc.
• Kiểm soát của con người đối với toàn bộ quy trình.

Trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng đi sâu vào hoạt động chuyên môn, việc chủ động nghiên cứu và thử nghiệm những phương thức ứng dụng AI phù hợp là một hướng đi đúng đắn. AI TGPL 2 sẽ là công cụ hỗ trợ đắc lực, giúp nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý, từ đó phục vụ người dân ngày càng tốt hơn.

Mục tiêu cuối cùng không phải là ứng dụng AI vì công nghệ, mà là sử dụng công nghệ đúng mục đích, an toàn, có trách nhiệm để hỗ trợ nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý. Đó là một cách tiếp cận vừa thực tiễn, vừa nhân văn, phù hợp với bản chất của một ngành nghề đặt lợi ích và quyền lợi của người dân lên trên hết.

Sự chủ động và cách tiếp cận bài bản của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 2 tỉnh Đắk Lắk hướng tới mục tiêu “AI TGPL 2 không chỉ là một sản phẩm công nghệ mà còn là sự khởi đầu của một quá trình đổi mới phương thức làm việc, thích ứng với thời đại số”.

Sự kết hợp giữa công nghệ và trách nhiệm nghề nghiệp, giữa hiệu quả và an toàn, giữa hỗ trợ và kiểm soát – đó là mô hình cần được nhân rộng trong các đơn vị sự nghiệp công lập, đặc biệt là trong lĩnh vực cung cấp dịch vụ pháp lý cho người dân./.

 Thành Tâm - TGPL số 2