Điều ở lại sau những hồ sơ trợ giúp pháp lý

Một vụ việc rồi cũng đến ngày kết thúc. Hồ sơ được hoàn tất, những phiên tòa khép lại, người trợ giúp viên pháp lý trở về với công việc thường ngày. Nhưng có những điều không nằm trong hồ sơ, không thể ghi thành con số và cũng chẳng có trong bất kỳ báo cáo nào. Đó là một cái bắt tay thật chặt, một lời cảm ơn giản dị, một cái ôm đầy xúc động hay chỉ là ánh mắt nhẹ nhõm của một người vừa đi qua những ngày tháng khó khăn.

Có lẽ, đó là những điều người trợ giúp viên pháp lý nhận được sau mỗi vụ việc.

Trợ giúp pháp lý là chính sách nhân văn của Nhà nước, cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật. Thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý, người dân được hỗ trợ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, người thực hiện trợ giúp pháp lý không làm thay người được trợ giúp pháp lý, càng không thể quyết định thay họ kết quả của một vụ việc. Điều họ có thể làm là bằng kiến thức, trách nhiệm nghề nghiệp và trong khuôn khổ pháp luật, đồng hành để quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý được tôn trọng và bảo vệ tốt nhất.

Và rồi, khi một vụ việc khép lại, đôi khi phần thưởng của người làm nghề lại đến từ những điều rất đỗi bình dị. Đó có thể là cái bắt tay của một người trước khi rời khỏi phòng làm việc: “Cảm ơn anh, cảm ơn chị đã giúp tôi”, cái ôm vội vàng của một người mẹ sau những ngày dài lo lắng cho con và đó có thể là ánh mắt của một người từng hoang mang, sợ hãi, nay đã bình tĩnh hơn vì họ hiểu mình có quyền gì, phải làm gì và con đường pháp lý của mình đang ở đâu.

Những cái bắt tay, những lời cảm ơn hay những cái ôm ấy không phải là sự đền đáp cho công việc trợ giúp pháp lý. Bởi theo quy định của pháp luật, người được trợ giúp pháp lý được trợ giúp pháp lý mà không phải trả tiền, lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác. Người thực hiện trợ giúp pháp lý thực hiện nhiệm vụ của mình không phải để chờ đợi một sự đáp trả.

Nhưng chính những tình cảm chân thành ấy lại khiến người làm nghề hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của hai chữ “trợ giúp”.

Có những người tìm đến trợ giúp pháp lý khi trong tay gần như không có gì ngoài một câu chuyện chưa biết phải kể với ai. Họ có thể là người có công với cách mạng; người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo; người nhiễm chất độc da cam; người khuyết tật; trẻ em; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, người dân tộc thiểu số rất ít người; người được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng là người cao tuổi, người bị bạo lực trong vụ việc bạo lực gia đình, người nhiễm HIV; người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại; người có khó khăn đột xuất do gặp thiên tai hoặc hỏa hoạn; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân; nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng; cá nhân bị thiệt hại mà không thuê người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; người nước ngoài theo điều ước quốc tế... Khi đứng trước một vấn đề pháp lý, điều khiến họ lo lắng đôi khi không chỉ là kết quả vụ việc, mà còn là cảm giác mình đang phải tự đối diện với một điều quá lớn.

Trong những lúc ấy, một người thực hiện trợ giúp pháp lý xuất hiện không phải với tư cách của một người ban phát sự giúp đỡ, mà với trách nhiệm nghề nghiệp của một người thực hiện trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật. Lắng nghe họ nói, giải thích để họ hiểu, giúp họ nhận biết quyền và nghĩa vụ của mình, thực hiện các hoạt động trợ giúp pháp lý bao gồm tham gia tố tụng, tư vấn pháp luật, đại diện ngoài tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong phạm vi pháp luật cho phép và đồng hành cùng họ cho đến khi vụ việc kết thúc theo quy định.

Có những vụ việc kết thúc bằng một kết quả mà người được trợ giúp pháp lý mong muốn. Có những vụ việc kết thúc không hoàn toàn như điều họ kỳ vọng. Nhưng dù kết quả thế nào, điều người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể trao cho họ vẫn là sự tận tâm, trách nhiệm và một cách tiếp cận pháp lý đúng đắn, khách quan, phù hợp với quy định của pháp luật.

Bởi người thực hiện trợ giúp pháp lý không thể hứa trước một kết quả. Họ chỉ có thể hứa với chính mình rằng sẽ làm hết trách nhiệm của người thực hiện trợ giúp pháp lý. Và có lẽ cũng vì thế, sau mỗi vụ việc, một lời cảm ơn giản dị lại trở nên đặc biệt. Không phải vì người thực hiện trợ giúp pháp lý cần được cảm ơn. Mà bởi phía sau lời cảm ơn ấy là sự nhẹ nhõm của một người vừa đi qua một chặng đường khó khăn; là niềm tin của một người đã từng không biết tìm đến đâu; là cảm giác họ không còn phải một mình trước vấn đề pháp lý mà mình đang đối diện. Có khi, người thực hiện trợ giúp pháp lý chỉ nhận được một cái bắt tay trước lúc chia tay. Có khi là một cái ôm không nói thành lời, một câu nói rất ngắn: “May mà có anh”, “May mà có chị”.

Những điều ấy có thể rất nhỏ bé đối với người khác, nhưng với người làm công tác trợ giúp pháp lý, lại là những khoảnh khắc khiến họ thấy công việc của mình có ý nghĩa. Bởi sau cùng, phía sau mỗi hồ sơ không chỉ là những điều luật, những tài liệu, những thủ tục tố tụng hay những con số thống kê. Phía sau đó là một con người, một gia đình, một hoàn cảnh và đôi khi là cả một quãng đời đang chờ được pháp luật bảo vệ.

Vì vậy, sau những vụ việc, điều người thực hiện trợ giúp pháp lý nhận được có lẽ không phải là một “phần thưởng”. Đó là niềm tin, sự sẻ chia, một lời cảm ơn chân thành, cảm giác mình đã có mặt đúng lúc bên cạnh một người đang cần đến pháp luật và đã thực hiện tốt trách nhiệm của mình. Rồi ngày mai, người thực hiện trợ giúp pháp lý lại tiếp tục một hồ sơ khác, gặp một người khác, một hoàn cảnh khác. Những vụ việc cũ có thể khép lại, nhưng những cái bắt tay, những ánh mắt, những lời cảm ơn và những cái ôm sau mỗi vụ việc sẽ ở lại như một lời nhắc nhở rất giản dị:

Làm nghề trợ giúp pháp lý, điều quý giá nhất không phải là mình nhận được bao nhiêu, mà là mình đã có thể giúp một người đang cần đến pháp luật cảm thấy rằng họ không đơn độc./.

Đặng Hợi