Luật Giám định tư pháp mới: Nâng chuẩn toàn diện đội ngũ giám định viên

Với việc bắt buộc đào tạo nghiệp vụ cho mọi đối tượng và siết chặt các rào cản về phẩm chất, Luật Giám định tư pháp 2025 được kỳ vọng tạo bước ngoặt quan trọng trong việc xây dựng đội ngũ giám định viên chuyên nghiệp, khách quan, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp.

Ngày 02/12/2025, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Giám định tư pháp số 105/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/5/2025, thay thế cho Luật năm 2012 (được sửa đổi năm 2020). Trong đó, những thay đổi căn bản về tiêu chuẩn, điều kiện của giám định viên tư pháp (GĐVTP) được xem là trọng tâm của đợt cải cách này, hướng tới chuẩn hóa và nâng cao chất lượng đội ngũ cung cấp chứng cứ khoa học cho hoạt động tố tụng.

Bắt buộc đào tạo nghiệp vụ: Yêu cầu tất yếu để chuẩn hóa

Điểm nhấn quan trọng nhất của Luật mới là việc mở rộng phạm vi bắt buộc đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ. Nếu Luật 2012 chỉ yêu cầu điều kiện này với giám định viên trong các lĩnh vực pháp y, pháp y tâm thần và kỹ thuật hình sự, thì kể từ ngày 01/5/2026, tất cả các trường hợp đề nghị bổ nhiệm GĐVTP ở mọi lĩnh vực đều phải “Đã qua khóa bồi dưỡng kiến thức pháp luật và nghiệp vụ giám định tư pháp”.

Quy định này khắc phục một "khoảng trống" lớn trong Luật cũ, nơi các giám định viên ở lĩnh vực khác (như tài chính, xây dựng, môi trường...) có thể có chuyên môn sâu nhưng lại thiếu hiểu biết chuẩn mực về trình tự, thủ tục tố tụng và đạo đức nghề nghiệp trong giám định. Việc chuẩn hóa đào tạo sẽ đảm bảo mọi kết luận giám định được đưa ra không chỉ chính xác về chuyên môn mà còn đúng quy trình pháp lý, nâng cao giá trị chứng cứ.

Một điều chỉnh đáng chú ý khác là Luật mới đã bỏ tiêu chuẩn chung chung “có sức khỏe”, tập trung hoàn toàn vào các tiêu chí thực chất về chuyên môn, phẩm chất và kinh nghiệm thực tế, vốn là yêu cầu sống còn của nghề nghiệp đặc thù này.

Mở rộng phạm vi loại trừ: Siết chặt kỷ luật và phẩm chất

Luật 2025 thể hiện quan điểm "gạn đục khơi trong" rõ rệt khi bổ sung thêm nhiều trường hợp không được bổ nhiệm, ngoài các quy định về người bị hạn chế năng lực hành vi, có tiền án tiền sự từ Luật 2012. Cụ thể, Luật mới bổ sung:

1. Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
2. Cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan... bị kỷ luật bằng các hình thức nghiêm khắc nhất (như bãi nhiệm, buộc thôi việc, tước danh hiệu) sẽ không được xem xét bổ nhiệm trong thời hạn 03 năm kể từ khi quyết định kỷ luật có hiệu lực.
3. Người đang trong thời gian chấp hành kỷ luật từ hình thức cảnh cáo trở lên.

Những quy định này nhằm đảm bảo GĐVTP không chỉ giỏi chuyên môn mà phải có phẩm chất đạo đức và ý thức kỷ luật tốt, từ đó củng cố niềm tin của xã hội và các cơ quan tiến hành tố tụng vào tính khách quan, vô tư của hoạt động giám định.

Phân định rõ thẩm quyền và tạo cơ chế mở cho bổ nhiệm lại

Để tránh chồng chéo trong công tác quản lý, Luật 2025 đã quy định rõ hơn thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Vị trí này chỉ bổ nhiệm GĐVTP đối với: (1) người làm việc tại các cơ quan, tổ chức thuộc thẩm quyền quản lý của địa phương; và (2) cá nhân có đăng ký thường trú tại địa phương đó, trừ trường hợp thuộc thẩm quyền của Bộ, ngành Trung ương.

Đồng thời, Luật mới thể hiện sự linh hoạt và nhân văn khi bổ sung quy định về việc xem xét bổ nhiệm lại. Theo đó, người đã từng bị miễn nhiệm (không chỉ do thôi việc, nghỉ hưu) vẫn có thể được xem xét bổ nhiệm lại nếu lý do miễn nhiệm cũ không còn và họ không thuộc các trường hợp bị cấm theo quy định mới. Điều này tạo cơ hội cho những người thực sự có năng lực, tâm huyết được quay trở lại phục vụ trong lĩnh vực giám định, tránh sự lãng phí nhân tài không cần thiết.

Với những thay đổi mang tính hệ thống và chặt chẽ về tiêu chuẩn GĐVTP, Luật Giám định tư pháp 2025 được các chuyên gia đánh giá là đã xác lập được nền tảng pháp lý quan trọng cho việc xây dựng một đội ngũ giám định viên "vừa hồng, vừa chuyên". Thành công của Luật sẽ phụ thuộc vào công tác tổ chức đào tạo, bồi dưỡng bài bản và sự giám sát chặt chẽ trong quá trình bổ nhiệm, quản lý đội ngũ này. Khi chất lượng đội ngũ được nâng lên, hoạt động giám định tư pháp – "cánh tay nối dài" của cơ quan tố tụng – mới thực sự trở thành chỗ dựa khoa học vững chắc, góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người một cách hiệu quả và khách quan nhất.

T.H