Khó khăn trong nhận diện, kiểm tra và xử lý vi phạm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

Trong thời gian gần đây, tình hình mua bán, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên địa bàn tỉnh có chiều hướng diễn biến phức tạp, nhất là thông qua môi trường mạng, dịch vụ giao hàng, hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ, hàng xách tay và hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Các sản phẩm này có mẫu mã đa dạng, kích thước nhỏ gọn, dễ cất giấu, dễ tiếp cận đối với thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên; đồng thời tiềm ẩn nguy cơ bị pha trộn, sử dụng cùng các loại tinh dầu, hóa chất, chất gây nghiện hoặc các chất chưa được kiểm soát đầy đủ. Vì vậy, việc tăng cường công tác quản lý, kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng là yêu cầu cần thiết nhăm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Về chủ trương, tại Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024, Quốc hội đã thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, các loại khí, chất gây nghiện, gây tác hại cho sức khỏe con người từ năm 2025, nhằm bảo đảm sức khỏe cộng đồng, trật tự, an toàn xã hội. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan, đơn vị tại địa phương triển khai các biện pháp quản lý, phòng ngừa, kiểm tra, phát hiện và xử lý đối với nhóm sản phẩm này.

Tuy nhiên, trong thực tiễn xử lý vi phạm tại địa phương, việc xác định hành vi vi phạm đối với thuốc lá điện tử còn phát sinh nhiều khó khăn, vướng mắc. Một trong những nguyên nhân chủ yếu là quy định pháp luật hiện hành tuy đã bước đầu xác định đối tượng cấm, nhưng chưa thật sự đầy đủ, rõ ràng và thống nhất đối với từng dạng sản phẩm, linh kiện, phụ kiện, bán thành phẩm, dung dịch hoặc thiết bị có liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Tại khoản 3 và khoản 4 Điều 2 Nghị định số 77/2013/NĐ-CP ngày 17/7/2013 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá về một số biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá (được sửa đổi, bố sung tại Nghị định số 371/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ) quy định về khái niệm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng như sau:

"3. Thuốc lá điện tử là sản phẩm bao gồm thiết bị điện tử, bộ phận chứa dung dịch thuốc lá điện tử và dung dịch thuốc lá điện tử, trong đó:

a) Thiết bị điện tử được sử dụng để làm nóng dung dịch thuốc lá điện tử hoặc cách thức khác nhăm tạo ra khí hơi cho người dùng hit vào;

b) Bộ phận chứa dung dịch thuốc lá điện tự được thiết kế để dùng một lần (không tái nạp dung dịch) hoặc để dùng nhiều lần (tái nạp dung dịch);

c) Dung dịch thuốc lá điện tử là hỗn hợp chất lỏng chứa dung môi tạo hơi, có hoặc không chứa nicotine, có thể có một hoặc các chất: phụ gia, hương vị và hóa chất khác với mục đích sử dụng cho thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng. Dung dịch có nicotine bao gồm bất kỳ dạng hóa chất nicotine nào, kể cả muối hoặc hợp chất, bất kể được chiết xuất tự nhiên hay tổng hợp và bao gồm cả nicotinic alkaloid.

4. Thuốc lá nung nóng là sản phẩm bao gồm thiết bị điện tử và thuốc lá đặc chế, thuộc một trong các trường hợp sau:

a) Thiết bị điện tử làm nóng trực tiếp thuốc lá đặc chế có hình dạng điều thuốc lá;

b) Thiết bị điện tử có buồng chứa để nung nóng thuốc lá đặc chế trong buồng chứa đó;

c) Thiết bị điện tử có buồng chứa dung dịch thuốc lá điện tử quy định tại điểm c khoản 3 Điều này và thuốc lá đặc chế. Thiết bị hoạt động theo cơ chế hóa hơi dung dịch thuốc lá điện tử trước và sau đó làm nóng gián tiếp thuốc lá đặc

d) Thiết bị điện hóa hơi cá nhân khác có tính năng làm nóng thuốc lá đặc chế mà không đốt cháy."

Như vậy, theo quy định nêu trên, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng được hiểu là sản phẩm hoàn chỉnh, được cấu thành từ các bộ phận nhất định. Đối với thuốc lá điện tử, sản phẩm gồm thiết bị điện tử, bộ phận chứa dung dịch và dung dịch thuốc lá điện tử; đối với thuốc lá nung nóng, sản phẩm gồm thiết bị điện tử và thuốc lá đặc chế dùng để nung nóng.

Từ thực tiễn áp dụng cho thấy, các quy định hiện hành chủ yếu điều chỉnh đối với sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hoàn chỉnh, nhưng chưa quy định thật rõ việc cấm, xử lý hoặc xác định chế tài cụ thể đối với bán thành phẩm, linh kiện, thiết bị, phụ kiện, đầu pod, lõi đốt, pin, sạc, vỏ thiết bị, dung dịch hoặc các thành phần riêng lẻ dùng để lắp ráp, sản xuất, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Đây là vướng mắc lớn trong quá trình kiểm tra, xử lý, nhất là đối với các trường hợp đối tượng chỉ tàng trữ, vận chuyến, kinh doanh từng bộ phận rời hoặc dung dịch không rõ nguồn gốc nhưng chưa đủ căn cứ xác định là sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hoàn chỉnh.

Từ những khó khăn, vướng mắc nêu trên cho thấy, mặc dù chủ trương cấm thuốc lá diện tử, thuốc lá nung nóng đã được xác định rõ, nhưng các quy định pháp luật hiện hành vẫn cần tiếp tục được rà soát, bổ sung và hướng dẫn thống nhất, nhất là đối với linh kiện, phụ kiện, dung dịch, bán thành phẩm và các hành vi có liên quan, nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, rõ ràng và khả thi cho cơ quan có thẩm quyền trong công tác kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm tại địa phương.

Phương linh