Đăng ký giám hộ đối với người chưa thành niên - một số lưu ý từ thực tiễn giải quyết

Trong thực tiễn, có những trường hợp người chưa thành niên đang được cá nhân, cơ sở tôn giáo, cơ sở trợ giúp xã hội hoặc tổ chức khác tiếp nhận, chăm sóc, nuôi dưỡng trong thời gian dài và đặt ra yêu cầu xem xét đăng ký giám hộ. Tuy nhiên, việc đang trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng người chưa thành niên không đồng nghĩa với việc có thể thực hiện ngay thủ tục đăng ký giám hộ. Việc xác định người chưa thành niên có thuộc trường hợp được giám hộ hay không, ai là người giám hộ và người được đề nghị làm người giám hộ có đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật hay không là những nội dung quan trọng, quyết định việc đăng ký giám hộ được thực hiện đúng quy định của pháp luật.

Theo Điều 19 Luật Hộ tịch năm 2014, việc đăng ký giám hộ được thực hiện tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ hoặc nơi cư trú của người giám hộ. Đây là cơ sở pháp lý để Nhà nước ghi nhận quan hệ giám hộ, đảm bảo người được giám hộ có người đại diện hợp pháp thực hiện việc chăm sóc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Để việc đăng ký giám hộ đối với người chưa thành niên được thực hiện thống nhất, đúng quy định của pháp luật, cần lưu ý một số nội dung sau:

Thứ nhất, cần xác định người chưa thành niên có thuộc trường hợp được giám hộ hay không

Theo quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 47 Bộ luật Dân sự năm 2015, người chưa thành niên thuộc trường hợp được giám hộ gồm: người chưa thành niên không còn cha, mẹ hoặc không xác định được cha, mẹ; người chưa thành niên có cha, mẹ nhưng cha, mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự, có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con hoặc đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ.

Trong thực tế, có trường hợp người chưa thành niên đang được người khác tiếp nhận, chăm sóc, nuôi dưỡng trong thời gian dài nên nhiều người cho rằng có thể thực hiện ngay thủ tục đăng ký giám hộ. Tuy nhiên, việc chăm sóc, nuôi dưỡng trên thực tế và quan hệ giám hộ là hai vấn đề pháp lý khác nhau. Người đang chăm sóc, nuôi dưỡng không đương nhiên trở thành người giám hộ. Việc xác lập quan hệ giám hộ phải được thực hiện trên cơ sở người chưa thành niên thuộc trường hợp được giám hộ theo quy định của pháp luật và đáp ứng đầy đủ các điều kiện, trình tự, thủ tục liên quan. Do đó, việc xác định người chưa thành niên có thuộc trường hợp được giám hộ hay không là yêu cầu đầu tiên khi giải quyết đăng ký giám hộ.

Thứ hai, cần xác định người chưa thành niên có người giám hộ đương nhiên hay không

Sau khi xác định người chưa thành niên thuộc trường hợp được giám hộ, cần tiếp tục xem xét người đó đã có người giám hộ đương nhiên theo quy định của pháp luật hay chưa. Theo Điều 52 Bộ luật Dân sự năm 2015, người giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên được xác định theo thứ tự ưu tiên gồm: anh, chị ruột; ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột.

Từ quy định này có thể thấy, chỉ khi không có người giám hộ đương nhiên hoặc người giám hộ đương nhiên không đáp ứng điều kiện thực hiện việc giám hộ theo quy định của pháp luật thì mới đặt ra việc cử người giám hộ. Quy định này thể hiện sự ưu tiên của pháp luật trong việc để người chưa thành niên được chăm sóc, bảo vệ trong môi trường gia đình và dòng họ trước khi xem xét việc cử người giám hộ khác.

Do đó, trước khi thực hiện thủ tục cử người giám hộ, cơ quan có thẩm quyền cần rà soát, xác minh đầy đủ tình trạng thân nhân của người chưa thành niên để xác định có người giám hộ đương nhiên theo quy định hay không, để việc xác định người giám hộ được thực hiện đúng quy định của pháp luật.

Thứ ba, cần làm rõ chủ thể và điều kiện làm người giám hộ

Trong trường hợp người chưa thành niên không có người giám hộ đương nhiên, việc xem xét cử người giám hộ cần phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật. Vướng mắc thường phát sinh trong trường hợp người chưa thành niên đang được cá nhân, cơ sở tôn giáo, cơ sở trợ giúp xã hội hoặc tổ chức khác tiếp nhận, chăm sóc, nuôi dưỡng. Khi thực hiện thủ tục đăng ký giám hộ, nhiều người cho rằng người đứng đầu hoặc chính cơ sở đang tiếp nhận, nuôi dưỡng người chưa thành niên có thể trở thành người giám hộ..

Tuy nhiên, việc người chưa thành niên đang được chăm sóc, nuôi dưỡng tại một cơ sở không đồng nghĩa với việc người đứng đầu cơ sở hoặc chính cơ sở đó đương nhiên trở thành người giám hộ. Pháp luật dân sự quy định điều kiện đối với cá nhân làm người giám hộ và pháp nhân làm người giám hộ là khác nhau. Vì vậy, trước hết cần xác định rõ chủ thể được đề nghị làm người giám hộ là cá nhân hay pháp nhân để có căn cứ áp dụng đúng quy định của pháp luật.

Đối với cá nhân, người được đề nghị làm người giám hộ phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 49 Bộ luật Dân sự năm 2015. Đối với pháp nhân, việc làm người giám hộ phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 50 Bộ luật Dân sự năm 2015 và các quy định pháp luật có liên quan.

Việc đăng ký giám hộ có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo người chưa thành niên có người đại diện hợp pháp để thực hiện các quyền, nghĩa vụ dân sự và được chăm sóc, bảo vệ theo quy định của pháp luật. Vì vậy, cơ quan có thẩm quyền và các cá nhân, tổ chức có liên quan cần xác định đúng căn cứ phát sinh quan hệ giám hộ, đúng người giám hộ và đúng điều kiện làm người giám hộ, qua đó góp phần thực hiện đúng quy định của pháp luật về đăng ký giám hộ và bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên.                                                                                         

                                                                                            Hoàng Hiền