QUỐC HỘI THÍ ĐIỂM VIỆN KIỂM SÁT KHỞI KIỆN VỤ ÁN DÂN SỰ CÔNG ÍCH: BƯỚC ĐỘT PHÁ TRONG BẢO VỆ NHÓM DỄ BỊ TỔN THƯƠNG VÀ LỢI ÍCH CÔNG

Ngày 24/6/2025, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, được triển khai thí điểm trong thời hạn 03 năm tại 6 địa phương: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.

Trong thực tế, không ít trường hợp quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số hoặc lợi ích công cộng bị xâm hại nhưng không có người đứng ra khởi kiện. Nguyên nhân xuất phát từ nhiều yếu tố như: chủ thể bị xâm hại không đủ năng lực nhận thức hoặc điều kiện kinh tế, tâm lý e ngại, sợ bị trả thù; hoặc pháp luật chưa quy định rõ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào có quyền, trách nhiệm khởi kiện.

Trong khi đó, Viện kiểm sát nhân dân, với chức năng hiến định là bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, thông qua hoạt động kiểm sát đã nhiều lần phát hiện các hành vi vi phạm gây thiệt hại cho nhóm yếu thế và lợi ích công. Tuy nhiên, do chưa có cơ chế pháp lý đầy đủ, Viện kiểm sát chưa thể trực tiếp khởi kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ các quyền, lợi ích đó bằng con đường tố tụng dân sự.

Việc ban hành Nghị quyết được đánh giá là bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp và cải cách tư pháp, góp phần khắc phục “khoảng trống khởi kiện” vốn tồn tại lâu nay trong thực tiễn bảo vệ công lý. Nghị quyết được ban hành nhằm thể chế hóa tinh thần Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), đồng thời tiếp cận xu hướng pháp luật tiến bộ của nhiều quốc gia về tố tụng dân sự công ích, đáp ứng yêu cầu cấp thiết của thực tiễn.

Điểm mới mang tính nền tảng của Nghị quyết là việc cho phép Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện vụ án dân sự trong hai trường hợp trọng tâm: (1) Khởi kiện để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương; (2) Khởi kiện để bảo vệ lợi ích công, lợi ích của Nhà nước trong các lĩnh vực quan trọng như đất đai, tài nguyên, tài sản công, môi trường, an toàn thực phẩm, dược phẩm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Quy định này đã mở rộng vai trò của Viện kiểm sát từ chủ thể “kiểm sát việc tuân theo pháp luật” sang chủ thể trực tiếp tham gia bảo vệ công lý bằng tố tụng dân sự, phản ánh sự đổi mới mạnh mẽ trong tư duy lập pháp.

Tuy nhiên, Nghị quyết không trao quyền khởi kiện một cách tùy tiện mà thiết kế cơ chế khởi kiện có điều kiện. Viện kiểm sát chỉ khởi kiện khi: (1) Đã thông báo, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền khởi kiện nhưng hết thời hạn luật định mà không có người khởi kiện; hoặc (2) Người bị xâm hại không thể tự mình khởi kiện, có đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện, hoặc có căn cứ xác định việc không khởi kiện là do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc nhầm lẫn. Cách tiếp cận này thể hiện sự cân bằng giữa bảo vệ lợi ích công/nhóm yếu thế và tôn trọng nguyên tắc tự định đoạt trong tố tụng dân sự.

Để bảo đảm tính khả thi, Nghị quyết trao cho Viện kiểm sát các biện pháp xác minh, thu thập chứng cứ toàn diện (yêu cầu cung cấp tài liệu, trưng cầu giám định, lấy lời khai...), giúp chủ động làm rõ hành vi vi phạm thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nạn nhân.

Nghị quyết cũng thiết lập một số cơ chế tố tụng đặc thù:

• Viện kiểm sát không phải nộp tạm ứng án phí và không phải chịu án phí.
• Vụ án bảo vệ lợi ích công không tiến hành hòa giải và bị đơn không được đưa ra yêu cầu phản tố.
• Cơ quan thi hành án chủ động ra quyết định thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực.
• Những quy định này nhằm bảo đảm hiệu quả thực chất, hạn chế tình trạng kéo dài vụ án hoặc né tránh trách nhiệm pháp lý.

Nghị quyết mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng:

Thứ nhất, góp phần tăng cường bảo vệ nhóm yếu thế, hiện thực hóa quyền tiếp cận công lý một cách thực chất.

Thứ hai, khẳng định vai trò chủ động của Nhà nước trong việc bảo vệ lợi ích công, không còn thụ động chờ đợi.

Thứ ba, góp phần hoàn thiện mô hình tố tụng dân sự hiện đại, giúp pháp luật vượt qua giới hạn của nguyên tắc tự định đoạt tuyệt đối, phù hợp với yêu cầu quản trị quốc gia và phát triển bền vững.

Việc Quốc hội lựa chọn thí điểm trong 03 năm tại 6 địa phương cho thấy cách tiếp cận thận trọng, khoa học. Kết quả thí điểm sẽ là cơ sở vững chắc để xem xét luật hóa cơ chế này, điều chỉnh Bộ luật Tố tụng dân sự và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người bằng công cụ tư pháp.

Nghị quyết số 205/2025/QH15 không chỉ là một văn bản thí điểm, mà còn là tuyên ngôn chính sách rõ ràng về vai trò của Nhà nước trong bảo vệ công lý, quyền con người và lợi ích chung của xã hội. Nếu được triển khai nghiêm túc, đồng bộ và hiệu quả, Nghị quyết sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho sự phát triển mới của nền tư pháp Việt Nam trong giai đoạn tới./.

                                                                                           Nguyễn Xuyến